Vrasja e Arlinda Zekajt e ka tronditur Kosovën. Një grua që kishte trokitur në dyert e drejtësisë dhe kishte kërkuar mbrojtje, përfundoi viktimë e asaj prej së cilës kishte frikë. Para një tragjedie të tillë, zemërimi është i kuptueshëm dhe kërkesa për përgjegjësi është plotësisht legjitime. Pyetja është vetëm një: përgjegjësi e kujt?
Në ditët e fundit, një pjesë e opozitës dhe e komentatorëve kanë gjetur përgjigjen më të lehtë: ministren e Drejtësisë, Donika Gërvalla. Kërkohet dorëheqja e saj sikur ajo të kishte firmosur vendimet e prokurorëve, sikur të kishte gjykuar dosjet në gjykatë apo të kishte komanduar patrullat e policisë. Por kjo nuk është mënyra si funksionon Republika e Kosovës.
Ministrja nuk është as prokurore, as gjyqtare, as polic
Kosova është republikë parlamentare me ndarje të qartë të pushteteve. Prokuroria është e pavarur nga Qeveria dhe udhëhiqet nga Këshilli Prokurorial i Kosovës. Gjyqtarët emërohen, vlerësohen dhe shkarkohen nga Këshilli Gjyqësor i Kosovës. Policia ka zinxhirin e saj komandues dhe detyrimin ligjor për zbatimin e urdhrave mbrojtës. Ministrisë së Drejtësisë i takon hartimi i politikave dhe i ligjeve, jo hetimi, jo ndjekja penale dhe jo gjykimi.
Ministrja Gërvalla e tha këtë qartë para deputetëve: shkarkime duhet të ketë, por në rendin tonë kushtetues nuk është ministri i Drejtësisë ai që shkarkon prokurorë apo gjyqtarë. Kjo nuk është ikje nga përgjegjësia. Është respekt për atë parim që të gjithë, përfshirë edhe ata që sot kërkojnë largimin e saj, e kanë përmendur me vite: pavarësinë e drejtësisë.
Paradoksi është i madh. Për vite të tëra, Qeveria është kritikuar nga kundërshtarët se synon të ndikojë në drejtësi. Tani, të njëjtit kërkojnë që ministrja të ndërhyjë: ta shkarkojë prokurorin, ta ndëshkojë gjyqtarin, të marrë mbi vete fajin e policisë. Nuk mund të kërkosh njëkohësisht drejtësi të pavarur dhe një ministre që i komandon të gjitha.
Kur pushteti ngatërrohet me kujtesën e vet
Ka diçka zbuluese në këtë sulm. Ideja se një ministër vendos kush hetohet, kush arrestohet e kush lirohet vjen nga një kulturë politike që Kosova e ka njohur mirë, nga koha kur institucionet shiheshin si pronë e partive. Ata që sot e akuzojnë Gërvallën se “mban në dorë” drejtësinë, ndoshta po e masin atë me kutin e vet. Por kjo nuk e bën akuzën më të vërtetë.
Nuk është sekret që për vite të tëra institucionet e drejtësisë në Kosovë janë akuzuar për ndikime politike dhe lidhje klienteliste të trashëguara nga periudha e pasluftës. Pikërisht për këtë, reforma në drejtësi është e domosdoshme. Por reforma bëhet me ligje dhe me mekanizma kushtetues, jo duke e bërë një ministre fajtore për vendime që nuk i ka marrë.
Koordinatore nuk do të thotë komandante
Kritikët kanë një argument që meriton përgjigje serioze: Gërvalla është edhe Koordinatore Kombëtare për mbrojtje nga dhuna në familje dhe dhuna me bazë gjinore. Ky rol është real dhe sjell përgjegjësi politike. Por koordinatorja nuk komandon prokurorët dhe nuk drejton patrullat. Detyra e saj është të mbledhë të dhënat, të identifikojë boshllëqet e sistemit dhe të propozojë ndryshime. Pikërisht këtë duhet të bëjë sot, dhe pikërisht për këtë duhet gjykuar.
Nëse qëllimi është që asnjë grua tjetër të mos mbetet pa mbrojtje, atëherë pyetjet duhet të drejtohen aty ku u morën vendimet. Pse kërkesa e saj nuk u trajtua me urgjencën që meritonte? Kush e vlerësoi rrezikun dhe si? Cili zyrtar nuk veproi? Këto janë pyetje për prokurorinë, gjykatën, policinë dhe shërbimet sociale, si dhe për këshillat që i mbikëqyrin ato.
Reformë, jo kokë turku
Gërvalla është ministrja që po e shtyn përpara një nga reformat më të vështira të kësaj legjislature, ligjin për Byronë Shtetërore për Verifikimin dhe Konfiskimin e Pasurisë së Pajustifikueshme. Kjo e ka bërë atë një figurë që shumëkush do të donte ta shihte jashtë Qeverisë. Përdorimi i një tragjedie njerëzore për ta larguar nga detyra do të ishte jo vetëm i padrejtë ndaj saj, por edhe fyes ndaj kujtimit të viktimës.
Dorëheqja e një ministreje nuk do të rikthente asnjë jetë dhe nuk do të ndryshonte asnjë procedurë në prokurorinë apo në stacionin policor ku sistemi dështoi. Do t’u jepte vetëm disa ditë kënaqësie politike atyre që kërkojnë fajtor të shpejtë. Ajo që i duhet Kosovës është përgjegjësi individuale aty ku u bë gabimi, reformë e mekanizmave të mbrojtjes dhe institucione që e marrin seriozisht çdo thirrje për ndihmë.
Për këtë, ministrja e Drejtësisë ka një rol të qartë dhe duhet të mbahet përgjegjëse për ta kryer atë. Por ta bësh fajtore për vendime që Kushtetuta ua ka dhënë të tjerëve, do të thotë ta ngatërrosh drejtësinë me hakmarrjen politike.