Rreth 50 mijë gra dhe vajza u vranë nga partnerët intimë ose anëtarë të tjerë të familjes gjatë vitit 2024, sipas vlerësimeve globale të UN Women dhe Zyrës së Kombeve të Bashkuara për Drogat dhe Krimin (UNODC) njofton INA.
Çdo dhjetë minuta, diku në botë, një grua ose vajzë vritet nga partneri intim ose një anëtar tjetër i familjes. Pas kësaj statistike nuk qëndrojnë vetëm dhjetëra mijëra krime të veçuara. Në shumë raste, para vrasjes ka një histori kontrolli, kërcënimesh, ngacmimesh dhe dhune.
Pikërisht për këtë paralajmërohet edhe në Konferencën Rajonale për femicidin, pra vrasjen e grave për shkak të gjinisë, në Evropën Juglindore, që po mbahet në Shkup.
Mesazhi është se femicidi nuk duhet të trajtohet vetëm si një incident i izoluar apo si një “tragjedi familjare”, por si forma më ekstreme e dhunës me bazë gjinore.
137 gra dhe vajza në ditë
Vlerësimet e fundit globale të UN Women dhe Zyrës së Kombeve të Bashkuara për Drogat dhe Krimin tregojnë se rreth 50 mijë gra dhe vajza u vranë nga partnerët intimë ose anëtarë të tjerë të familjes në vitin 2024.
Kjo nënkupton mesatarisht 137 viktima çdo ditë, ose pothuajse një grua apo vajzë çdo dhjetë minuta.
Në total, rreth 83 mijë gra dhe vajza u vranë qëllimisht në mbarë botën gjatë vitit 2024, ndërsa rreth 60 për qind e tyre u vranë nga partneri intim ose një anëtar i familjes.
Kjo e dhënë tregon rrezikun e veçantë me të cilin përballen gratë në sferën private. Sipas të njëjtave vlerësime, rreth 11 për qind e burrave të vrarë qëllimisht ishin viktima të partnerit intim ose të një anëtari të familjes.
Femicidi nuk fillon me vrasjen
Vrasja e një gruaje për shkak të gjinisë është forma më ekstreme e dhunës ndaj grave dhe vajzave. Por vrasja shpesh është vetëm akti i fundit i një procesi shumë më të gjatë.
Para saj mund të ketë sjellje kontrolluese, kërcënime, ndjekje, ngacmime, dhunë fizike dhe forma të tjera abuzimi. Pikërisht për këtë arsye, vlerësimi i hershëm i rrezikut dhe reagimi i institucioneve mund të jetë çështje jete ose vdekjeje.
Prandaj, raste të tilla nuk mund të reduktohen në formulimet që dëgjohen aq shpesh pas një vrasjeje – “tragjedi familjare”, “xhelozi”, “grindje mes partnerësh” apo “marrëdhënie problematike”.
Kur një vrasjeje i ka paraprirë dhuna, pyetja nuk është vetëm se çfarë ka ndodhur në minutat e fundit të jetës së gruas. Pyetja është se çfarë ka ndodhur gjatë muajve dhe viteve të mëparshme – dhe nëse rreziku mund të ishte identifikuar në kohë.
Maqedonia e Veriut tashmë i ka parë shenjat paralajmëruese
Për opinionin publik në Maqedoninë e Veriut, kjo nuk është një statistikë e largët globale.
Në shtator të vitit 2025, vrasja e 31-vjeçares Rosica Koceva në Veles ngriti pikërisht pyetjen që shtrohet sërish sot: çfarë ndodh kur një grua kërkon ndihmë, ndërsa sistemi nuk arrin ta mbrojë?
Koceva e kishte denoncuar disa herë ish-partnerin për dhunë, kërcënime dhe ngacmime. Sipas të dhënave të publikuara pas vdekjes së saj, kishte pasur disa denoncime, ndërsa veprimet e raportuara përfshinin dhunë fizike, kërcënime, djegien e automjetit dhe grafite fyese.
Kishte pasur edhe procedurë gjyqësore, dënim me kusht dhe masë ndalimi për t’iu afruar.
Më 15 shtator 2025, Rosica dhe babai i saj u vranë, ndërsa ish-partneri i saj më pas i dha fund jetës.
Rasti shkaktoi reagime të forta në opinion dhe te organizatat për të drejtat e njeriut. Komiteti i Helsinkit e cilësoi vrasjen si femicid dhe ngriti pyetje lidhur me mënyrën se si institucionet kishin reaguar ndaj denoncimeve të mëparshme për dhunë.
Edhe Tankica kishte kërkuar mbrojtje para se të vritej
Vetëm dy vjet më parë, Maqedonia e Veriut u trondit nga një tjetër rast që ngriti pyetje të ngjashme.
Në shtator të vitit 2023, në Koçan u vra 46-vjeçarja Tankica Mlladenovska, nënë e vetme e tre fëmijëve.
Edhe në këtë rast, para vrasjes kishte pasur denoncime për ngacmime dhe kërcënime, si dhe kërkesë për mbrojtje institucionale. Pas vrasjes, organizatat që merren me mbrojtjen e grave kërkuan që rasti të njihej dhe të trajtohej si femicid.
Rastet e Rosicës dhe Tankicës nuk janë të njëjta dhe secili prej tyre ka rrethanat e veta. Por kanë një pikë të rëndësishme të përbashkët: vrasja nuk ishte sinjali i parë se gruaja mund të ishte në rrezik.
Kishte paralajmërime. Kishte denoncime. Kishte kërkesa për ndihmë.
Pikërisht për këtë arsye, këto raste mbetën në vëmendjen e opinionit edhe pas përfundimit të ciklit fillestar të lajmeve për vetë vrasjet.
Për shumë gra, shtëpia mbetet një vend i rrezikshëm
Të dhënat globale zbulojnë një paradoks të dhimbshëm: vendi që duhet të jetë më i sigurt për një njeri, për shumë gra është pikërisht vendi ku ato përballen me rrezikun më të madh të dhunës vdekjeprurëse.
Vrasjet e grave nga partnerët dhe anëtarët e familjes regjistrohen në të gjitha rajonet e botës. Sipas vlerësimeve për vitin 2024, shkalla më e lartë e vrasjeve të tilla është regjistruar në Afrikë.
Megjithatë, përmasat reale të problemit është e vështirë të maten. Sistemet e ndryshme të regjistrimit, mungesa e të dhënave dhe fakti se jo çdo vrasje e një gruaje mund të klasifikohet automatikisht si femicid e komplikojnë më tej statistikën globale.
Kur ndodh vrasja, për parandalimin është tashmë vonë
Konferenca në Shkup mbledh institucionet, sistemin gjyqësor, organizatat ndërkombëtare dhe sektorin civil nga rajoni për të diskutuar parandalimin dhe përmirësimin e reagimit institucional.
Por përtej konferencave, strategjive dhe statistikave, mbetet një pyetje shumë konkrete:
Çfarë ndodh kur një grua thotë për herë të parë se është e rrezikuar?
Maqedonia e Veriut tashmë ka raste në të cilat, pas vrasjes, opinioni publik ka mësuar se më herët kishte pasur denoncime, kërcënime dhe kërkesa për mbrojtje.
Prandaj, kur flasim për pothuajse 50 mijë gra dhe vajza të vrara brenda një viti nga partnerët intimë ose anëtarët e familjes, Maqedonia e Veriut nuk është thjesht vëzhguese e një problemi të huaj.
Femicidi nuk fillon në momentin kur gruaja vritet.
Ai mund të nisë shumë më herët – me një kërcënim që nuk është marrë mjaftueshëm seriozisht, me dhunën që është relativizuar, me kontrollin e quajtur “xhelozi” apo me një denoncim pas të cilit mbrojtja nuk ka qenë e mjaftueshme.
Kur pasoja është vrasja, për parandalim është tashmë vonë./INA/