Sot Kuvendi i Kosovës pritet të rrëzojë vetonë e presidentes dhe ta shpallë Ligjin për Dhomat e Specializuara pikërisht në formën që vetë propozuesi i tij e pranon si të mangët. Është ligji që askush nuk e mbron deri në fund, por që askush nuk guxon ta refuzojë. Ai nuk do ta lirojë askënd nga katërshja. Por mund t’i japë Beogradit falas atë që i mungon prej vitesh: argumentin se edhe Prishtina i respekton gjykatat vetëm kur i pëlqejnë vendimet.
Java solli dy skena që duhen parë bashkë. Të martën, në Hagë, Hashim Thaçi u dënua me 17 muaj burgim për përpjekje për të ndikuar te dëshmitarët e procesit të tij për krime lufte, ndërsa prokuroria kishte kërkuar gjashtë vjet. Po të martën, Gjykata e Lartë në Beograd urdhëroi paraburgim dhe lëshoi fletarrestim për Milan Radoiçiqin, njeriun që mori përsipër organizimin e sulmit në Banjskë, pasi ai nuk ishte paraqitur në polici. Sipas pretendimeve jozyrtare, ai mund të jetë arratisur në Rusi, edhe pse pasaporta e tij mbahej në gjykatë.
Dy lajme, një mësim: gjykatat vlejnë aq sa vlen gatishmëria e shteteve për t’i respektuar, sidomos kur vendimet dhembin.
Tre aktorë, tre kundërthënieLigji u miratua më 6 tetor me 88 vota, pas javësh protestash kundër aktgjykimit të 16 shtatorit. Me atë aktgjykim, Thaçi dhe Jakup Krasniqi u dënuan në shkallë të parë me nga 25 vjet, Kadri Veseli me 18 dhe Rexhep Selimi me 13. Teksti e kufizon juridiksionin e gjykatës te pretendimet për trafikim organesh nga raporti i Këshillit të Evropës i vitit 2011, e ul dënimin maksimal në 15 vjet dhe i jep presidentit të drejtën e faljes pas aktgjykimit të formës së prerë.
Pastaj nisi teatri. PDK-ja, që e propozoi ligjin, i kërkoi vetë presidentes Justina Shiroka-Pula ta kthente në Kuvend për ta përmirësuar, dhe presidentja e ktheu më 22 tetor. Javën e kaluar, PDK-ja e solli sërish të njëjtin tekst, me premtimin se ndryshimet do të vijnë brenda dy javësh përmes një nisme të re. Ushtruesja e detyrës së kryetares së PDK-së, Vlora Çitaku, e pranoi hapur: “E kemi ditur që do të kemi mungesa.” Juristët e Institutit Demokratik të Kosovës kujtojnë se një procedurë e rregullt ligjvënëse mund të zgjasë deri në tre muaj.
Vetëvendosja deklaroi në Kuvend se qëndrimi i saj për Dhomat e Specializuara nuk ka ndryshuar, por se e mbështet nismën sepse PDK-ja beson në të. Lexuar pa diplomaci, kjo do të thotë se partia më e madhe në Kuvend nuk e voton ligjin sepse e beson, por sepse nuk do të duket si ajo që e pengoi. LDK-ja është kundër rivotimit, Aleanca është pro.
Kjo nuk është ligjbërje, është sigurim politik. Pas aktgjykimit të shtatorit, askush nuk do të jetë partia që tha “jo”. Kështu Kosova po voton një ligj që sponsori e quan të mangët, shumica e mbështet pa bindje dhe partnerët e shohin si problem.
Ajo që ligji nuk e bën
Fati i katërshes nuk vendoset në Prishtinë, por në Panelin e Apelit në Hagë. Me kërkesë të mbrojtjes, afati për njoftimet e ankesës u shty deri më 27 nëntor. Siç tha këtë javë për “Bota Sot” zëdhënësi i gjykatës, Michael Doyle, ende nuk kishte asnjë njoftim publik për ankesë. Rruga e vetme juridike që mund ta ndryshojë aktgjykimin është ende e hapur, ndërsa energjia politike po derdhet te një ligj që, sipas juristëve, nuk anulon automatikisht asnjë vendim dhe nuk liron askënd.
Problemi është edhe më i thellë. Dhomat e Specializuara nuk u krijuan me ligj të zakonshëm, por me Amendamentin XXIV të Kushtetutës, të miratuar më 3 gusht 2015 me 82 vota, mbi bazën e një marrëveshjeje ndërkombëtare me BE-në. Prandaj Zyra e BE-së në Kosovë ka ngritur dyshime edhe për kushtetutshmërinë e ndryshimeve. Ironia është e plotë: atë ditë gushti, Thaçi, atëherë zëvendëskryeministër, u bënte thirrje deputetëve ta votonin gjykatën. Sot partia e tij kërkon ta tkurrë me ligj të thjeshtë atë që vetë e futi në Kushtetutë.
Kush fiton në të vërtetë
Këtu është pjesa që debati ynë po e anashkalon. Prej tre vjetësh Kosova i kërkon Serbisë drejtësi për Banjskën, ku u vra rreshteri i Policisë së Kosovës, Afrim Bunjaku. Prokuroria e Kosovës ka ngritur aktakuza ndaj 45 personave, ndërsa Radoiçiqi, nën sanksione amerikane që nga dhjetori i vitit 2021, lëvizte i lirë në Serbi. Me pushtetin e ri në Beograd, ky është testi i parë i sinqeritetit të Serbisë, dhe Prishtina ka në dorë argumentin më të fortë moral në rajon.
Le të jemi të qartë: nuk ka barazi mes luftës çlirimtare të UÇK-së dhe një sulmi terrorist kundër policisë së një shteti. Por diplomacia nuk mat ndjenjat, mat konsekuencën. Një shtet që i kërkon fqinjit të respektojë gjykatat nuk mund ta tkurrë me votim gjykatën e vet sapo nuk i pëlqen vendimi. Përndryshe, herën tjetër që Prishtina kërkon llogari për Banjskën, në Beograd dikush do ta kujtojë këtë të enjte.
Edhe aleatët po shohin. Pas aktgjykimit të shtatorit, Departamenti amerikan i Shtetit tha se e respekton vendimin dhe u bëri thirrje palëve të shmangin retorikën nxitëse. Në dhjetor të vitit 2017, kur një grup deputetësh tentoi ta shfuqizonte ligjin, ambasadori Greg Delawie tha se Shtetet e Bashkuara “i kundërvihen çdo përpjekjeje për të ndryshuar apo shfuqizuar ligjin”. BE-ja dhe Mbretëria e Bashkuar e kanë kundërshtuar hapur nismën e tanishme, ndërsa ambasada amerikane deri në ditët e fundit nuk ka dalë me qëndrim publik. Heshtja nuk është bekim. E gjitha kjo ndodh në javën kur Ministria e Punëve të Jashtme dhe Diasporës nisi një kontratë lobimi prej 600 mijë dollarësh me firmën Ballard Partners. Është e vështirë të paguash për vëmendjen e Uashingtonit dhe njëkohësisht ta shpenzosh falas besimin e tij në Kuvend.
Argumenti më i fortë i mbrojtësve të ligjit është sovraniteti: Kuvendi e krijoi gjykatën, Kuvendi ka të drejtë ta ndryshojë, dhe zemërimi i qytetarëve pas aktgjykimit është i vërtetë. Në letër, kjo qëndron. Por sovraniteti nuk matet me numrin e ligjeve që voton një parlament, matet me peshën e tyre. Një ligj që sipas vetë sponsorit ka mangësi, që nuk e prek aktgjykimin dhe që mund të kontestohet në Gjykatën Kushtetuese nuk është shprehje sovraniteti. Është sovranitet për konsum të brendshëm, me faturë që e paguan politika e jashtme e Kosovës.
Nëse Kuvendi do vërtet ta ndihmojë katërshen dhe dinjitetin e UÇK-së, rruga nuk kalon nga 61 vota për një tekst të mangët. Kalon nga mbështetja e një apeli të fortë në Hagë dhe nga ruajtja e besueshmërisë së Kosovës tani që Beogradi është në provë. Ligji i sotëm nuk e ndryshon fatin e askujt në Hagë. Ndryshon vetëm se kush e mban në dorë argumentin e drejtësisë në Ballkan. Deri sot, ai ishte në duart e Prishtinës. Do të ishte e pafalshme t’ia dorëzonim Beogradit me 61 vota.

