(Analizë publicistike)
Maqedonia në arkitekturën federale të Jugosllavisë
Krijimi i Republikës së Maqedonisë brenda Federatës Jugosllave mbetet një nga çështjet më të debatueshme të historisë politike të Ballkanit. Përtej narrativës zyrtare të shtetformimit maqedonas, ekziston edhe një këndvështrim kritik që e interpreton këtë proces si rezultat të interesave strategjike të udhëheqjes komuniste jugosllave, të drejtuar nga Josip Broz Tito.
Sipas këtij interpretimi, krijimi i Maqedonisë si republikë federale nuk ishte vetëm një akt i njohjes së identitetit maqedonas, por edhe një projekt politik që synonte të riorganizonte hapësirën ballkanike, të kufizonte ndikimin serb dhe bullgar dhe të menaxhonte çështjen shqiptare brenda kufijve të Jugosllavisë.
Në këtë kontekst, shtrohet një pyetje thelbësore: A u krijua Maqedonia si shtet kombëtar i maqedonasve, apo si një njësi federale me karakter shumëkombësh, e ndërtuar mbi një kompromis politik dhe territorial?
Republika e Maqedonisë dhe karakteri shumëkombësh
Në kuadër të ish-Jugosllavisë, republikat federale nuk kishin të gjitha të njëjtin karakter politik dhe kombëtar.
Serbia, Kroacia, Sllovenia dhe Mali i Zi identifikoheshin kryesisht me popujt e tyre përkatës, ndërsa Bosnjë-Hercegovina dhe Maqedonia paraqisnin një strukturë më të ndërlikuar etnike dhe politike.
Bosnjë-Hercegovina ishte hapësirë e bashkëjetesës së boshnjakëve myslimanë, serbëve ortodoksë dhe kroatëve katolikë. Maqedonia, nga ana tjetër, përfshinte maqedonasit, shqiptarët, turqit, serbët, romët dhe komunitete të tjera.
Megjithatë, këtu lind një çështje me rëndësi të veçantë: nëse karakteri shumëkombësh i Bosnjë-Hercegovinës u pasqyrua në mënyrë të drejtpërdrejtë në rendin e saj kushtetues, a u reflektua po aq qartë edhe karakteri shumëkombësh i Maqedonisë?
Shqiptarët, të cilët përbënin një pjesë të rëndësishme të popullsisë së republikës, nuk e shihnin Maqedoninë vetëm si një projekt kombëtar maqedonas, por edhe si hapësirën e tyre politike, historike dhe shoqërore.
Kjo çështje do të mbetej një nga burimet kryesore të tensioneve politike edhe pas shpërbërjes së Jugosllavisë.
Çështja shqiptare dhe kufijtë e Maqedonisë
Një nga argumentet kryesore të këtij këndvështrimi lidhet me historinë territoriale të shqiptarëve në Maqedoni.
Shqiptarët kanë një prani të hershme në këto territore, veçanërisht në pjesën perëndimore të vendit, ku ata përbëjnë një komponent të rëndësishëm demografik, kulturor dhe politik.
Në këtë kuptim, pretendimi se Maqedonia u përket vetëm maqedonasve etnikë bie ndesh me realitetin shumëkombësh të shtetit.
Pavarësia e Maqedonisë në vitin 1991 nuk mund të interpretohet vetëm si realizim i aspiratave kombëtare maqedonase. Ajo ishte një proces që përfshinte edhe popujt e tjerë që jetonin brenda kufijve të republikës.
Shqiptarët, turqit, romët, serbët, boshnjakët dhe komunitetet e tjera nuk ishin elemente të jashtme të shtetit, por pjesë përbërëse e shoqërisë së tij.
Prandaj, çështja e barazisë kombëtare dhe politike nuk mund të trajtohet si një problem dytësor, por si një element themelor i legjitimitetit të shtetit.
Maqedonia si projekt politik i Titos
Në interpretimin kritik të politikës jugosllave, krijimi i Republikës së Maqedonisë lidhet drejtpërdrejt me strategjinë e Titos për riorganizimin e Ballkanit pas Luftës së Dytë Botërore.
Kjo strategji synonte të krijonte një strukturë federale që do të kufizonte konfliktet kombëtare, por njëkohësisht do të ruante kontrollin e Partisë Komuniste mbi hapësirat e ndryshme etnike.
Sipas kësaj teze, krijimi i Maqedonisë si republikë e veçantë kishte edhe një dimension gjeopolitik: të dobësonte pretendimet historike të Bullgarisë mbi Maqedoninë dhe të shmangte përfshirjen e territoreve shqiptare në një njësi të veçantë kombëtare shqiptare.
Kështu, Maqedonia u shndërrua në një njësi federale që bashkonte territore me histori, përkatësi etnike dhe orientime të ndryshme politike.
Megjithatë, për ta vlerësuar këtë tezë në mënyrë historikisht të qëndrueshme, duhet dalluar ndërmjet interesave strategjike të udhëheqjes jugosllave dhe procesit të konsolidimit të identitetit maqedonas, i cili kishte edhe zhvillimet e veta historike e shoqërore.
Emri gjeografik dhe identiteti kombëtar
Një tjetër çështje që ngre debat është vetë emri i shtetit.
Ndryshe nga emrat e Serbisë, Kroacisë apo Sllovenisë, emri Maqedoni ka një karakter të fortë gjeografik dhe historik. Ai i referohet një hapësire më të gjerë, e cila shtrihet përtej kufijve të shtetit të sotëm.
Për këtë arsye, përdorimi i emrit Maqedoni si sinonim ekskluziv i identitetit kombëtar maqedonas mund të krijojë paqartësi në raport me popujt e tjerë që jetojnë në këtë hapësirë, por edhe me rajonet e tjera historike të Maqedonisë.
Nga këndvështrimi shqiptar, kjo çështje lidhet drejtpërdrejt me përpjekjen për të shmangur monopolin e një identiteti kombëtar mbi një shtet që është shumëkombësh.
Megjithatë, duhet theksuar se emri gjeografik i një vendi nuk e përjashton ekzistencën e një identiteti kombëtar të veçantë. Identiteti shtetëror dhe ai kombëtar mund të bashkëjetojnë, pa qenë domosdoshmërisht identikë.
Përfundim: Maqedonia u përket të gjithë qytetarëve të saj
Historia e krijimit të Maqedonisë nuk mund të reduktohet vetëm në një narrativë kombëtare, as në një interpretim të vetëm politik.
Ajo është rezultat i një procesi kompleks historik, në të cilin ndërthuren interesat e Jugosllavisë, çështja maqedonase, çështja shqiptare dhe rivalitetet rajonale me Bullgarinë e Serbinë.
Megjithatë, një parim mbetet i pakontestueshëm: Maqedonia e Veriut nuk mund të konsiderohet pronë ekskluzive e një komuniteti etnik.
Shqiptarët, si një nga popujt më të rëndësishëm për nga numri, historia dhe kontributi në këtë shtet, kanë të drejtë të kërkojnë barazi të plotë politike, institucionale dhe kushtetuese.
Në fund të fundit, shtetësia nuk duhet të ndërtohet mbi idenë e pronësisë etnike, por mbi barazinë e popujve dhe qytetarëve që e përbëjnë atë.
Nëse Maqedonia e Veriut synon të jetë një shtet demokratik dhe i qëndrueshëm, atëherë historia e saj duhet të trajtohet me ndershmëri, ndërsa e ardhmja e saj duhet të ndërtohet mbi respektin e ndërsjellë dhe barazinë e të gjithë komuniteteve.
Maqedonia nuk mund të jetë vetëm e maqedonasve, as vetëm e shqiptarëve. Ajo duhet të jetë shtet i barabartë i të gjithë atyre që jetojnë në të dhe që e konsiderojnë atë atdheun e tyre.